Zima to pora roku, która potrafi być zarówno urokliwa, jak i groźna. Jej chłód i bezkresne biele inspirują do tworzenia zarówno ciepłych, rodzinnych opowieści dla dzieci, jak i mrocznych, przejmujących historii dla dorosłych. Ale co takiego jest w zimie, że od stuleci zajmuje szczególne miejsce w literaturze? Przyjrzyjmy się najpierw bajkom dla dzieci, a później opowiadaniom i powieściom skierowanym do dorosłych czytelników. Dlaczego białe śniegi i mroźne wiatry tak często są tłem do opowieści, które czytamy i opowiadamy?
Spis treści
Zimowe bajki dla dzieci – magia śnieżnych krajobrazów
Zima w bajkach to zdecydowanie czas magii, spełniających się marzeń i przygód, które rozgrywają się na tle śnieżnych krajobrazów. Bohaterowie, często dzieci lub magiczne stworzenia, odkrywają świat pełen tajemnic, w którym każdy płatek śniegu kryje nową przygodę. Spójrzmy, chociażby na klasyczne baśnie, takie jak „Dziadek do Orzechów” E.T.A. Hoffmanna czy „Królowa Śniegu” Hansa Christiana Andersena. Obie opowieści oferują pełne uroku, a zarazem nieco mroczne światy, w których zimowy chłód symbolizuje coś więcej niż tylko niskie temperatury.
Zima w „Królowej Śniegu”
W „Królowej Śniegu” zima to władczyni absolutna, a jej śnieżne pałace są wspaniałe i piękne, ale zarazem zimne i nieprzystępne. Główna bohaterka, Gerda, przemierza skute lodem krainy, by uratować swego przyjaciela Kaya z rąk Królowej, a sama wędrówka staje się metaforą dojrzewania i odkrywania odwagi. Zimno jest tu próbą charakteru, a biel śniegu – pustką, którą trzeba wypełnić miłością i przyjaźnią.
Zima w „Dziadku do Orzechów”
W „Dziadku do Orzechów” zaś, pod śniegiem kryje się cały baśniowy świat, pełen fantastycznych królestw i cukrowych pałaców. Mroźne noce są idealnym tłem dla magii, a pierwsza gwiazdka na niebie zapowiada przemianę zwykłej nocy w coś nadzwyczajnego. Zima daje pole do popisu wyobraźni – pod śniegiem kryją się sekrety, a ciemne, długie noce są jak stworzone do szeptania sobie tajemnic.
Zima w bajkach współczesnych
Dziś zimowe bajki również cieszą się popularnością, choć przybierają nieco inny charakter. Coraz częściej opowiadają o ekosystemach i pięknie natury, pokazując dzieciom wartość ochrony środowiska. Przykładem może być „Happy feet” – opowieść o pingwinach, których nietypowe zachowanie zwraca uwagę naukowców na problem z globalnym ociepleniem. Albo historia o reniferze, który znajduje nowe stado po zgubieniu rodziny. Zima w tych historiach jest nie tylko baśniowym tłem, ale też nauczycielem, ukazującym cykl życia, wyzwania przetrwania i znaczenie wspólnoty.
Zima w literaturze dla dorosłych – mrok i melancholia białych nocy
Jednak w literaturze dla dorosłych zima często przybiera zupełnie inną, bardziej ponurą twarz. To czas wyobcowania, wewnętrznej walki, momenty kryzysu i samotności. Tego typu historie potrafią być duszne od emocji, mimo że toczy się w nich niewiele akcji. Powieści takie jak „Doktor Żywago” Borysa Pasternaka czy opowiadania „Zimowa opowieść” Marka Helprina wykorzystują zimę jako metaforę – zarówno pustki wewnętrznej, jak i lodowatej bariery dzielącej ludzi.
U Pasternaka śniegi i mrozy rewolucyjnej Rosji są świadkami ludzkiej tragedii, samotności i rozpadu więzi międzyludzkich. Niezmierzone białe pola podkreślają izolację bohaterów, a zima staje się metaforą wyobcowania oraz trudności w odnalezieniu swojego miejsca w zmieniającym się świecie. Niezapomniane są także zimowe sceny w „Annie Kareninie” Tołstoja, w których śnieg i mróz budują atmosferę napięcia, przytłaczając bohaterów swoim milczącym, groźnym pięknem.
Zima w literaturze to czas, kiedy ludzie zamykają się w domach, ale i w sobie. Nic dziwnego, że jest tłem do opowieści o kryzysach małżeńskich, duchowej pustce i wewnętrznych rozterkach. Przejmujące „Opowieści zimowe” Marka Helprina to zbiór historii, w których zima jest nie tylko tłem, ale i współbohaterką, kształtującą wydarzenia oraz emocje postaci. Zimowa aura oddziela bohaterów od codziennego życia, a biel śniegu – choć piękna – staje się także symbolem beznadziei.
Groza zimy – horror na tle śnieżnych krajobrazów
Osobną kategorią są zimowe historie grozy. Mój ulubiony gatunek literatury. Autorzy, tacy jak Stephen King, od dawna zdają sobie sprawę, że białe zaspy i trzaskający mróz mogą być przerażającym tłem dla opowieści o szaleństwie i zjawiskach nadprzyrodzonych. W „Lśnieniu” Kinga pusty, zaśnieżony hotel Overlook staje się więzieniem dla bohaterów, a zima wzmacnia ich izolację, nie tylko fizyczną, ale i psychiczną. Śnieg, który początkowo jest zjawiskowy i piękny, staje się pułapką, z której nie ma ucieczki.
To właśnie w zimie horror ma swoje najpełniejsze odzwierciedlenie – biel i czystość śniegu kontrastują z ukrytym pod powierzchnią złem. Ślady krwi na śniegu czy ciemne sylwetki w blasku księżyca nabierają szczególnej wymowy. Nawet mitologia nie szczędzi nam mrożących krew w żyłach opowieści – od mitycznego Wendigo, który pojawia się tylko zimą, po islandzkie trollowe wiedźmy, które polują na zbłąkanych wędrowców.
Dlaczego zima?
Dlaczego tak chętnie umieszczamy nasze opowieści w zimowym pejzażu? Może dlatego, że zima to pora kontrastów – jest piękna i złowieszcza, pociągająca i niebezpieczna. Zimą odkrywamy nowe pokłady wyobraźni, a śnieg – niczym niezapisana kartka papieru – zaprasza do snucia nowych historii. Dla dzieci to magia zamknięta w błyszczących płatkach, a dla dorosłych – wyzwanie, które symbolizuje konfrontację z samym sobą.
Jedno jest pewne – zimowe opowieści zawsze znajdą miejsce w literaturze. Czy będą to ciepłe historie o Mikołaju i reniferach, czy mrożące krew w żyłach horrory o duchach – zima pozostanie inspiracją, która nigdy nie wychodzi z mody. Kiedy więc następnej zimy usiądziesz z książką w ręce, otulona ciepłym kocem, pamiętaj – każde zamarznięte okno może kryć za sobą nową, niesamowitą opowieść…
Autorka: Magdalena S. Matusiewicz – z wykształcenia charakteryzatorka teatralna i psi fryzjer oraz educator groomingu. Z zamiłowania pisarka, redaktorka, projektant e-booków, manager od e-marketingu. Kobieta orkiestra, o wielu talentach. Od ponad 10 lat mieszka w Norwegii w towarzystwie dwóch terierów szkockich – Vadera i Raptora. Od kilku miesięcy rozwija swoją markę osobistą pod szyldem Swan Craft Creations, gdzie redaguje książki, próbuje sił w pisaniu felietonów i artykułów, wykonuje oprawę graficzną e-booków. Wszystko po to, by stworzyć e-Wydawnictwo dla self-publisherów.
