Choć Portugalczycy i Polacy na organizację Świąt Bożego Narodzenia wydają podobne kwoty: ok. 1440 zł w Polsce i 365 euro w Portugalii (na osobę/dane za rok 2023 r.) to mamy tutaj zarówno kilka podobieństw, jak i znaczących różnic w podejściu do tego czasu, rodzaju i liczbie przygotowanych potraw, prac przygotowawczych, a nawet w liczbie świątecznych dni. Jak wygląda portugalska wigilia i tradycyjne dania Świąt Bożego Narodzenia?
Spis treści
Przygotowania do świąt w Portugalii i w Polsce – podobieństwa i różnice
W Polsce nie wyobrażamy sobie Wigilii bez karpia, udekorowanej pięknie choinki, dzielenia się opłatkiem i suto zastawionych stołów z przynajmniej 12 potrawami, których — według naszej tradycji musimy spróbować przynajmniej kęs. Wcześniej oczywiście przygotowania, które obejmują ogromne zakupy i czasem jeszcze większe porządki. W portugalskich domach z kolei, w zdecydowanej większości, nie są zaprowadzane wielkie porządki, nikt specjalnie nie myje okien z tej okazji (choć w Portugalii jest zdecydowanie cieplej niż w Polsce i poza regionami górskimi nie pada śnieg). Porządek w domu jest zwyczajny — podobny do tego, jak w zwykłą niedzielę. Portugalki nie stoją też całymi dniami w kuchni, żeby przygotować kilkanaście potraw na zimno, na ciepło, na Wigilię, na pierwszy dzień świąt, na drugi dzień świąt, (…) Uff, sporo tego u nas.
Wigilia i święta w Portugalii i w Polsce
W Portugalii mamy przede wszystkim tylko dwa świąteczne dni — z czego Wigilia jest dniem pracującym, podobnie jak 26 grudnia, więc wolny od pracy jest tylko dzień Bożego Narodzenia obchodzony w dniu 25 grudnia. Kolację Wigilijną (Consoada) je się o podobnej porze jak w Polsce, 24 grudnia po zachodzie słońca, choć z reguły później niż u nas, bo Portugalczycy w ogóle bardzo późną jedzą kolację. Tutaj nie ma zwyczaju dzielenia się opłatkiem, pod obrusem próżno szukać sianka, a na obrusie dodatkowego nakrycia „dla zbłąkanego wędrowca”.
Dania na portugalskim stole Wigilijnym
Na stole głównym daniem jest … dorsz. Mówi się, że w Portugalii jest 365 przepisów na przygotowanie dorsza, a dorsz w odmianie Wigilijnej — Bacalhau da Consonada, jest jednym z nich. Danie składa się z gotowanych, wcześniej oczywiście długo moczonych płatów suszonego dorsza. Jest on podawany z gotowanymi ziemniakami, kapustą galicyjską oraz … gotowanym jajkiem i polany obficie oliwą z oliwek. W niektórych domach zamiast dorsza podaje się ośmiornicę (smażoną lub grillowaną). Najsłynniejszym i najbardziej popularnym portugalskim daniem z ośmiornicy, które zjemy również poza świątecznym czasem, jest Polvo à Lagareiro, czyli grillowana ośmiornica z ziemniakami i oliwą z oliwek. Poniżej znajdziesz mój przepis na ośmiornicę z grilla, którą przygotowuję na Wigilię — niezależnie od tego, czy spędzam święta w Portugalii, Hiszpanii, czy Polsce (choć w Polsce najtrudniej o najważniejszy składnik tego dania). Poza daniem głównym na stole znajdują się też ciepłe przekąski takie jak gotowane lub grillowane krewetki, różnego rodzaju placuszki czy paszteciki — te z dorsza przede wszystkim, ale także pieczone kiełbaski (tak, z „prawdziwego” mięsa), czy smażone pierożki również z mięsnym farszem.
Wigilijne desery w Portugalii
Po kolacji następuje czas na deser i tutaj pole do popisu jest przeogromne. Portugalczycy kochają słodkości i to te najsłodsze. Najbardziej tradycyjnym ciastem, wręcz symbolem Świąt Bożego Narodzenia w Portugalii jest Bolo Rei (ciasto króla). To okrągłe, udekorowane kolorowymi kandyzowanymi owocami i orzechami ciasto drożdżowe przypominające wyglądem królewską koronę, a w smaku i konsystencji trochę podobne do naszego keksa. Jest też odmiana Bolo Rainha (ciasto królowej), które ma taki sam kształt, ale nie jest tak kolorowe, a miejsce kandyzowanych owoców znajdują różnorodne bakalie. Prócz tego wśród portugalskich świątecznych deserów możemy znaleźć także Arroz de Doce (słodki ryż na mleku), wszelkiego rodzaju puddingi robione ze skondensowanego mleka, a także wiele owoców — zarówno suszonych jak figi, czy orzechy, ale także świeżych jak mango czy melon. W grudniu zaczyna się też czas zbiorów portugalskich pomarańczy, więc w tym zimowym czasie są one najsmaczniejsze. Na sam koniec serwuje się czarną, mocną kawę (um cafezinho, w Lizbonie uma bica). W Portugalii kawy nie pije się do deseru, ale dopiero po nim. Po kawie, a więc często dokładnie w okolicy północy wyrusza się na pasterkę, która nazywa się tutaj Missa do Galo (Msza Koguta). Według jednej z legend nazwa wywodzi się stąd, że tylko raz w historii świata kogut zapiał o północy — w noc narodzenia Dzieciątka Jezus.
Bożonarodzeniowy obiad w Portugalii i w Polsce
Inną kulinarną ciekawostką, która także odróżnia święta w Portugalii, jest bożonarodzeniowy obiad, podawany pierwszego dnia świąt, czyli 25 grudnia W Polsce zwyczajowo — w zależności od regionu, serwuje się pieczonego, faszerowanego indyka, kaczkę lub pieczeń w towarzystwie ziemniaków, czy wszelkiego rodzaju mącznych klusek i innych dodatków. W Portugalii jest znów prościej, bowiem na stole pojawia się to, co nie zostało zjedzone podczas Wigilii. Zmienia się tylko sposób podania i to, co zostało, łączy się w coś ala danie jednogarnkowe nazywane tutaj Roupa Velha — co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „stare ubrania”. Dawniej było to danie dla uboższej części społeczeństwa, dziś nie ma już takiego podziału i tradycja ta jest obecna niemal w każdym portugalskim domu.
Przepis na ośmiornicę wprost z Portugalii
Polvo á lagareiro com um toque de tomates doces, czyli ośmiornica w oliwie z oliwek z delikatnym twistem słodkich pomidorów to jedno ze świątecznych dań, które przygotowuję dla moich najbliższych.
Składniki dla 4 osób:
- 1 ośmiornica ok, 1-2 kg. Takie do 3 kg będą najlepsze.
- 8-10 ząbków czosnku
- 1 kg niedużych ziemniaków
- 0,5 kg pomidorków koktajlowych
- 2-3 liście laurowe
- ewentualnie korzeń pietruszki, selera lub kawałek marchewki
- sól morska
- świeżo zmielony pieprz
- oliwa z oliwek
- łyżka koncentratu pomidorowego
- sok z cytryny
- gałązka rozmarynu lub tymianku
- pęczek kolendry (ewentualnie pietruszki)
Przygotowanie ośmiornicy krok po kroku
Ośmiornica
Do dużego garnka wlej wodę i doprowadź do wrzenia. Zanurz ośmiornicę* we wrzątku, pozostaw na 20 sekund i wyjmij z garnka. Poczekaj, aż woda znów zacznie się gotować i powtórz czynność 3 razy. Następnie zostaw ośmiornicę w wodzie, skręć ogień na minimalny — tak jak gotujesz rosół (woda nie może bulgotać), dołóż liście laurowe, dodaj sól, warzywa i gotuj około 40 minut, a następnie wyłącz, a ośmiornicę pozostaw w bulionie do przestudzenia.
*Jeśli kupisz mrożoną ośmiornicę, powoli ją rozmrażaj. Najpierw w lodówce później w temperaturze pokojowej. To bardzo delikatne mięso — zanim wrzucisz do wrzątku, upewnij się, że jest dobrze rozmrożona.
Ziemniaki
W osolonej wodzie (lub części bulionu z ośmiornicy) ugotuj ziemniaki z cienką skórką w mundurkach (mogą być jeszcze al dente, bo będą się jeszcze zapiekały w piekarniku). Odstaw, a jeśli ziemniaki mają grubą skórkę, obierz je.
Pomidory
Na patelni rozgrzej oliwę, zeszklij czosnek. Dla wzmocnienia smaku możesz dodać łyżkę koncentratu pomidorowego. Podsmaż, wymieszaj, aż wszystko połączy się w jedną całość i dodaj przecięte na pół pomidorki koktajlowe. Poczekaj, aż zaczną puszczać sok i zdejmij z ognia. Nie rozgotowuj, bo to nie ma być przecier pomidorowy.
Sos
Około 100 ml oliwy z oliwek wymieszaj z porcją wywaru, w którym gotowała się ośmiornica. Dopraw sokiem z cytryny, świeżym pieprzem i drobno posiekaną kolendrą.
Grill
W naczyniu żaroodpornym ułóż ziemniaki, na to przełóż pomidory z czosnkiem i ostrożnie wyjmij ośmiornicę z bulionu (jeśli jest w całości, najlepiej teraz podzielić ją na porcje, by później łatwiej serwować danie). Dodaj gałązkę rozmarynu lub tymianku, obficie polej oliwą z oliwek i wstaw do piekarnika na około 20-30 minut. Najlepiej w opcji grill 180 Celsjusza. Po wyjęciu z piekarnika polej przygotowanym wcześniej sosem i posyp obficie kolendrą (lub pietruszką). Smacznego!
PS. Typowo portugalski przepis na ośmiornicę nie zawiera pomidorów. Jest to przede wszystkim ośmiornica z gotowanymi ziemniakami obficie polana oliwą z oliwek. Smażone pomidory z czosnkiem niesamowicie wzbogacają smak tego dania i jest to moja — trochę dzięki hiszpańskim wpływom i doświadczeniom — wariacja na temat Polvo a Lagareiro (w moim wykonaniu — com um toque de tomates doces), czyli z odrobiną słodkich pomidorów.
Święta Bożego Narodzenia w Portugalii — podsumowanie
To, co bezsprzecznie łączy świąteczne zwyczaje obu krajów to rodzinna, przyjacielska atmosfera. W Portugalii może mniej uroczysta i wzniosła, za to luźniejsza, mniej obciążająca w przygotowania i porządki, a bardziej skupiona na relacjach i wspólnym spędzaniu czasu — com calma (czyli ze spokojem). W Portugalii jest też oczywiście Święty Mikołaj (Pai Natal) i prezenty, choć również nieco bardziej skromne niż w Polsce. Są to raczej drobne, osobiste upominki, które dzieci znajdują pod choinką już w Wigilię (często po pasterce), ale rozpakowują w świąteczny poranek.
Feliz Natal i Boas Festas, czyli Wesołych Świąt dla Was i Waszych bliskich!
Até logo, czyli do zobaczenia. W Portugalii 🙂
Autorka: Beata Anna Szozda — prowadzi w Lizbonie w Portugalii oraz w Alicante w Hiszpanii projekt Yummy Yummy Communication & Food Experience, w ramach którego organizuje turystykę kulinarną, serwując najlepsze doświadczenia gastronomiczne takie jak food toury, study toury, czy warsztaty kulinarne i kolacje degustacyjne, które sama przygotowuje. Jest pasjonatką kuchni śródziemnomorskiej i fanką południowego stylu życia. Od kilku lat łączy życie w Portugalii, Hiszpanii i Polsce, by zbierać doświadczenia i móc się nimi dzielić z polskimi turystami. Uczestniczyła w licznych warsztatach kulinarnych u najlepszych kucharzy we Włoszech, Grecji, Chorwacji, Maroku i Portugalii. Więcej informacji: www.yummyyummy.pl.
